2
عضو گروه علمی ادبیات عرب جامعه المصطفی العالمیه خراسان
چکیده
تحلیل گفتمان انتقادی یکی از شاخههای مهم نظریۀ تحلیل گفتمان است که بهمنظور نشاندادن چگونگی شکلگیری گفتمانهای قدرت، لایههای پنهان زبان را در متون کتبی و شفاهی میکاود. گفتمانشناسی انتقادی نوین علاوه بر عناصر نحوی و صرفیِ سازندۀ جمله برای تبیین معنا، عناصر فرامتنی از قبیل بافت موقعیتی، فرهنگی و اجتماعی را نیز در بر میگیرد. این پژوهش بر اساس روش توصیفی _ تحلیلی به بررسی تحلیل گفتمان انتقادی خطبۀ حجاج بن یوسف بر اساس نظریۀ فرکلاف میپردازد. هدف اساسی از این کنکاش بررسی متنی کهن در پرتو مفاهیم «تحلیل گفتمان انتقادی» بهعنوان رویکردی جدید در تحلیل متون است . به این منظور از تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف استفاده شد تا کارکردهای ایدئولوژیک خطبۀ حجاج در ارتباط با مناسبات قدرت مشخص شود. در سطح توصیف، ویژگیهای زبانشناختی خطبه، در سطح تفسیر، بافت موقعیتی گفتمان و بینامتنیت و در سطح تبیین، جایگاه خطبه در ساختار سیاسی عصر بنیامیه بررسی شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد حجاج در سطح توصیف با استفاده از مجازها، استعارهها، کنایهها و قسم، تأکید، تکرار و همآیی واژهها در پی تبیین اندیشههایش و آشکارکردن قاطعیت خود در کنترل اوضاع بوده است. در سطح تفسیر، از بافت بینامتنی صریح برای ترسیم بافت موقعیت موجود بهره برده و برای قوتبخشیدن به سخنرانی خود از مفاهیم دینی و آیات قرآن استفاده کرده است. در سطح تبیین، با استفاده از مفاهیمی مانند ایدئولوژی و قدرت، و هژمونی و بیگانهسازی به تقویت و بازسازی ساختار قدرت و ایدئولوژی موجود کمک کرده و از حاکمان بنیامیه در تثبیت قدرتشان دفاع نموده است.
فاخوری، حنا (1368)، تاریخ ادبیات زبان عربی، چاپ سوم. مترجم عبدالمحمد آیتی، تهران: توس،
فاضلی، محمد، (1383)، گفتمان و تحلیل گفتمان انتقادی، پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی، سال 4، شماره 14، صص 108-81.
قاسم زاده، سید علی، (1396)، همزیستی ادبیات تطبیقی و نظریههای ادبی،چاپ اول ، قزوین: انتشارات جهاد دانشگاۀ قزوین.
فرکلاف، نورمن، (1379)، تحلیل انتقادی گفتمان؛ ترجمه فاطمه شایسته پیران، چاپ اول ،تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.
کسرایی، محمد سالار؛ پوزش شیرازی، علی، (1388)، نظریه لاکلا وموف ابزاری کارآمد در فهم وتبیین پدیدههای سیاسی، فصلنامه سیاست دانسکده حقوق وعلوم سیاسی، دوره 39، شماره 3، صص339-360.
مفتخری، حسین، (1393)، حجاج و نقش وی در تحکیم و تثبیت خلافت اموری، مطالعات تاریخ اسلام، سال ششم، شماره 20، صص 151-137.
ون دایک، تئونای، (1382)، مطالعاتی در تحلیل گفتمان از دستور متن تا گفتمانکاوی انتقادی،چاپ اول ، مترجم پیروز ایزدی، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوییز (1389)؛ نظریه و روش در تحلیل گفتمان،چاپ هفتم ، مترجم هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
ب)منابع عربی
قرآن کریم
نهج البلاغه (1380)، مترجم محمد دشتی،چاپ اول ، تهران: اوج علم.
ابن الاثیر الجزری، ابن الحسن علی بن ابی الکرام محمد بن محمد، (1417)، الکامل فی التاریخ، چاپ سوم. تصحیح یوسف الدقاقه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن عبری، گرگریوس بن اهرون، (1377)، مختصر تاریخ الدول، چاپ اول ،مترجم عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات علمی-فرهنگی.
ابن منظور، جمال الدین بن مکرّم، (بیتا)؛ لسان العرب، چاپ سوم. به تصحیح امین محمد بن عبدالوهاب و محمد الصادق عبیدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابوزهره، محمد، (1944)، الخطابه اصولها تاریخها فی أزهر عصورها عندالعرب،چاپ اول ، تحقیق احمد ابراهیم بک، بیجا: مطبعه العلوم للنشر و التوزیع.
البغدادی، عبدالقادربن عمر، (1418 هـ)؛ خزانه الادب، لب لباب لسان العرب،چاپ چهارم، شرح عبدالسلام محمد هارون، قاره، مکتبه الخانجی.
البلخی، ابوزید احمد بن سهیل البلخی، (1417)، کتاب البدء و التاریخ، چاپ اول ،تحشیه خلیل عمران منصور، بیروت: دارالکتب العلمیه..
بلخیری، فطیمه، (2014)، البیان فی خطب الحجاج بن یوسف الثقفی، پایان نامه کارشناسیارشد دانشگده ادبیات دانشگاه محمد خیضر.
جادابوزید، اشرف أمین، (2021)، «خطب الحجاج بن یوسف الثقفی مقاربه تلاولیه فی ضوء فکره الأفعال الکلامیه» مجله کلیه البنات الأزهریه بطیبة جامعة الأزهر، ج 6. صص 844- 804.
الحوفی، احمد محمد، (2007)، ادب السیاسه فی العصر الاموی، قاهره: نهضه مصر للطباعه.
دینوری، محمد بن عبدالله بن مسلم بن قتیبه، (1418)، الامامه و السیاسه،چاپ دوم ، تعلیق و تحشیه منشورات محمد علی بیضون، بیروت: دار الکتب العلمیه.
شرشار، عبدالقادر، (2006)، تحلیل الخطاب الادبی و قضایا النص؛چاپ اول ، وهران: دارالادیب.
صفوت، احمد زکی، (1953)، جمهره خطب العرب فی عصور العربیه الزهراه، چاپ اول ،مصر: الناشر مکتبه و مطبعه مصطفی البانی الحلبی و اولاده.
ضیف، شوقی، (1960)، الفن و مذاهبه فی النثر العربی، چاپ اول ،قاهره: دارالمعارف.
عبید، حاتم، (2005)، فی تحلیل الخطاب؛ چاپ اول ، صفاقس، کلیه الآداب و العلوم الإنسانیه.
عکاشه، محمود، (2005)، لغه الخطاب السیاسی دراسه لغویه تطبیقیه فی ضوء نظریه الاتصال،چاپ اول ، مصر: دارالنشر للجامعات.
مصطفی، ابراهیم، الزیات، احمد حسن، عبدالقادر، حامد، النجار، محمد علی (1385)، المعجم الوسیط، چاپ دوم. تهران: مکتبه المرتضوی.
نهج البلاغه، (1380)، مترجم محمد دشتی، چاپ اول. تهران، اوج علم.
یعقوبی، احمد بن یعقوب (1413)، تاریخ للیعقوبی،چاپ اول ، تحقیق عبدالامیر مهنا، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
ج)منابع لاتین
Fairclough, Norman (1989), Language and power, London: Longman.
M. A. K and Roqie Hassan (1976), chesion in English. London: London.
Joseph, Jonathan (2002). Hegemony: a realist analysis, Newyork: Routhedge.
Ruth Wodak and Michael Meyer (2001) methodos of critical discourse analaysis, London: Sage publication, p.12.
Widdowson, H. G. (2007), Discourse Analysis, Oxford: university- press.