1
دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی تهران
2
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی تهران
چکیده
نظریۀ شکل و زمینه از اصول روانشناسی گشتالت است که توسط تالمی در تبیین پدیدههای زبانشناختی استفاده شد. این نظریه ارتباط پسزمینهای و پیشزمینهای در ادراک بصری اشیاء را نشان میدهد. چنین رابطهای در عبارات و جملات نیز وجود دارد و عبارات در پرتو آن تبیینپذیر میشود. فواصل قرآنی متضمن اسم احسن به دلیل برخورداری از سازوکار شکل و زمینهای، از جمله مواردی است که بر اساس نظریۀ مذکور تبیین میشود؛ زیرا ارتباط بین اسماء حسنی در فواصل با آیات مانند همان ارتباط شکل و زمینه در ادراک بصری است. از همین رو مقالۀ حاضر باتکیهبر روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از نظریۀ شناختی شکل و زمینه با نگاهی مقایسهای بین رویکرد مذکور و بلاغت قدیم، در پی تبیین کارکرد اسم احسن «رحیم» و دامنۀ ارتباطیاش با آیۀ متضمن آن در سورۀ بقره میباشد. نتایج بیان میدارد که بلاغت قدیم، ارتباط فواصل را تنها با بخشی از آیه میداند و کارکرد آن را محدود نموده است و نمیتواند معیار جامعی برای کشف تناسب اسم احسن با آیه باشد؛ اما در پرتو نظریۀ مذکور، دامنۀ ارتباطی اسماء، آیه و سیاق آن را نیز در بر میگیرد و معنای آن را تحتتأثیر قرار داده، معانی جدیدی به آیه میافزاید. مهمترین کارکرد اسم رحیم در سورۀ بقره، باتوجهبه سیاق آیات، امیدبخشی به بندگان و تشویق برای بازگشت به مسیر الهی است. همچنین بیانگر وجود لطف خدا و مصلحت مسلمین در پس تشریع احکام و فرامین از جانب خدا میباشد.
ماضی، صبرینة، (2012م)، بلاغة أسماء الله الحسنی بین الدلالة المعجمیة والاستخدام القرآنی، جامعة فرحات عباس بسطیف، الجزائر، قسم اللغة والأدب العربی.
محی الدین بناب، مهدی. (1381)، روانشناسی احساس و ادراک، چاپ سوم، تهران: نشر دانا.
المنّاع، عفات فیصل، (2013م)، السیاق والمعنی؛ دراسة فی أسالیب النحو العربی، الطبعة الأولی، لندن: مؤسسة السیاب.
الهیان، لیلا، (1391)، «بررسی اهمیتدر پژوهشهای ادبی»، فصلنامۀ پژوهشهای ادبی، سال 9، شمارۀ 36 و 37، ص 35-49.
ترابی، فرهاد، (1398)، «نقشو قرینه در هویتیابی نهایی واژگان قرآن»، دو فصلنامۀ مطالعات نقد ادبی، سال 14، شمارۀ 49، ص 71-100.
حسینیزاده، سید عبدالرسول، (1395)، «ارتباط معنایی اسمای حسنای خداوند در فواصل آیات با محتوای آن ها» فصلنامۀ مشکوة، شمارۀ 130، بهار 1395، ص 42-60.
العبیدی، زهرا خالد؛ العوضی، السید سالم محمد؛ طمیش، محمد أحمد، (2015م)، «التناسب المعنوی بین صفتی "غفور" و "رحیم" فی سورة التوبة» مجلة قرآنیکا، جامعة ملایا مالزی، عدد (7-ب)، ص 17-32.
قربانی مادوانی، زهره، (1397)، «ترتیب اسامی عزیز و حکیم خداوند بر مبنای نظریۀ شناختی شکل و زمینه» پژوهشنامۀ معارف قرآنی، سال 9، شماره 35 ، ص 99-123.
پیرانی شال, علی و آزمون علی آباد, سلمان . (1404). کارکرد اسم احسن "رحیم" در فواصل سورۀ بقره بر اساس نظریۀ شکل و زمینه. جستارهای ادب عربی, 3(5), 40-15.
MLA
پیرانی شال, علی , و آزمون علی آباد, سلمان . "کارکرد اسم احسن "رحیم" در فواصل سورۀ بقره بر اساس نظریۀ شکل و زمینه", جستارهای ادب عربی, 3, 5, 1404, 40-15.
HARVARD
پیرانی شال, علی, آزمون علی آباد, سلمان. (1404). 'کارکرد اسم احسن "رحیم" در فواصل سورۀ بقره بر اساس نظریۀ شکل و زمینه', جستارهای ادب عربی, 3(5), pp. 40-15.
CHICAGO
علی پیرانی شال و سلمان آزمون علی آباد, "کارکرد اسم احسن "رحیم" در فواصل سورۀ بقره بر اساس نظریۀ شکل و زمینه," جستارهای ادب عربی, 3 5 (1404): 40-15,
VANCOUVER
پیرانی شال, علی, آزمون علی آباد, سلمان. کارکرد اسم احسن "رحیم" در فواصل سورۀ بقره بر اساس نظریۀ شکل و زمینه. جستارهای ادب عربی, 1404; 3(5): 40-15.