کارکرد اسم احسن "رحیم" در فواصل سورۀ بقره بر اساس نظریۀ شکل و زمینه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی تهران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی تهران

چکیده

نظریۀ شکل و زمینه از اصول روان‌شناسی گشتالت است که توسط تالمی در تبیین پدیده‌های زبان‌شناختی استفاده شد. این نظریه ارتباط پس‌زمینه‌ای و پیش‌زمینه‌ای در ادراک بصری اشیاء را نشان می‌دهد. چنین رابطه‌ای در عبارات و جملات نیز وجود دارد و عبارات در پرتو آن تبیین‌پذیر می‌شود. فواصل قرآنی متضمن اسم احسن به دلیل برخورداری از سازوکار شکل و زمینه‌ای، از جمله مواردی است که بر اساس نظریۀ مذکور تبیین می‌شود؛ زیرا ارتباط بین اسماء حسنی در فواصل با آیات مانند همان ارتباط شکل و زمینه در ادراک بصری است. از همین رو مقالۀ حاضر باتکیه‌بر روش توصیفی - ‌ تحلیلی و با استفاده از نظریۀ شناختی شکل و زمینه با نگاهی مقایسه‌ای بین رویکرد مذکور و بلاغت قدیم، در پی تبیین کارکرد اسم احسن «رحیم» و دامنۀ ارتباطی‌اش با آیۀ متضمن آن در سورۀ بقره می‌باشد. نتایج بیان می‌دارد که بلاغت قدیم، ارتباط فواصل را تنها با بخشی از آیه می‌داند و کارکرد آن را محدود نموده است و نمی‌تواند معیار جامعی برای کشف تناسب اسم احسن با آیه باشد؛ اما در پرتو نظریۀ مذکور، دامنۀ ارتباطی اسماء، آیه و سیاق آن را نیز در بر می‌گیرد و معنای آن را تحت‌تأثیر قرار داده، معانی جدیدی به آیه می‌افزاید. مهم‌ترین کارکرد اسم رحیم در سورۀ بقره، باتوجه‌به سیاق آیات، امیدبخشی به بندگان و تشویق برای بازگشت به مسیر الهی است. همچنین بیانگر وجود لطف خدا و مصلحت مسلمین در پس تشریع احکام و فرامین از جانب خدا می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


  1. فهرست منابع

     قرآن کریم

    1. ابن ابی الإصبع، عبد العظیم بن عبد الواحد، (2008م)، بدیع القرآن المجید، بتحقیق حفنی محمد شرف،د.ط، القاهرة: نهضة مصر.
    2. ابن منظور، محمد بن مکرم جمال الدین، (لا تا)، لسان العرب، بتحقیق عبد الله علی الکبیر وآخرون، د.ط، القاهرة: دار المعارف.
    3. الباقلانی، أبو بکر محمد بن الطیّب، (1971م)، إعجاز القرآن، د.ط، القاهرة: دار المعارف.
    4. حکیم زاده، پدرام، (1397)، صورت­های گشتالتی، چاپ اول، تهران: شهر پدرام.
    5. حیدر، فرید عوض، (2005م)، فصول فی علم الدلالة، د.ط، القاهرة: مکتبة الأداب.
    6. راسخ­مهند، محمد، (1383)، درآمدی بر زبان­شناسی شناختی: نظریه­ها و مفاهیم، چاپ چهارم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها.
    7. الرّمانی، أبو الحسن علی بن عیسی، ( 1934م)، النکت فی إعجاز القرآن، د.ط، دهلی: مکتبة الجامعة الملیّة الإسلامیة.
    8. رمضانی، رحمة، (2017م)، مناسبة ختم الآیة بأسماء الله الحسنی سورة النساء أنموذجاً، جامعة الشهید حمه لخضر-الوادی، معهد العلوم الإسلامیة، قسم أصول الدین.
    9. الزرکشی، بدر الدین محمد بن عبدالله، (2006 م)، البرهان فی علوم القرآن، الطبعة الأولی، القاهرة: دار الحدیث.
    10. سعیدی روشن، محمد باقر، ( 1391)، زبان قرآن و مسائل آن، چاپ دوم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    11. السیوطی، ابو الفضل جلال الدین، (لا تا)، الاتقان فی علوم القرآن، الجزء الثالث، د.ط، المدینة: وزارة الشؤون الإسلامیة.
    12. شاپوریان، رضا، (1386)، اصول کلی روان­شناسی گشتالت، چاپ اول، تهران: رشد.
    13. صفوی، کورش، (1401)، درآمدی بر معنی شناسی، چاپ اول، تهران: سورۀ مهر.
    14. الطباطبایی، السیّد محمد حسین، (1444ق)، المیزان فی تفسیر القرآن؛ الجزء الأول والثانی، الطبعة الأولی، طهران: دار الکتب الإسلامیة.
    15. الطبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، (2005م)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ الجزء الأول، الطبعة الأولی، بیروت: دار العلوم.
    16. العبید، علی بن سلیمان، (1418ق)، أسماء الله الحسنی فی خواتم آیات سورة الفاتحة والبقرة، الطبعة الأولی، الریاض: دار العاصمة.
    17. قائمی­نیا، علیرضا، (1400)، معناشناسی شناختی قرآن، چاپ سوم، تهران: سازمان انتشارات پژهشگاه فرهنگ و اندیشه­ی اسلامی.
    18. القطّان، منّاع، (1995م)، مباحث فی علوم القرآن، د.ط، القاهرة: مکتبة وهبة.
    19. ماضی، صبرینة، (2012م)، بلاغة أسماء الله الحسنی بین الدلالة المعجمیة والاستخدام القرآنی، جامعة فرحات عباس بسطیف، الجزائر، قسم اللغة والأدب العربی.
    20. محی الدین بناب، مهدی. (1381)، روانشناسی احساس و ادراک، چاپ سوم، تهران: نشر دانا.
    21. المنّاع، عفات فیصل، (2013م)، السیاق والمعنی؛ دراسة فی أسالیب النحو العربی، الطبعة الأولی، لندن: مؤسسة السیاب.
    22. الهیان، لیلا، (1391)، «بررسی اهمیتدر پژوهشهای ادبی»، فصل­نامۀ پژوهش­های ادبی، سال 9، شمارۀ 36 و 37، ص 35-49.
    23. ترابی، فرهاد، (1398)، «نقشو قرینه در هویت‌یابی نهایی واژگان قرآن»، دو فصلنامۀ مطالعات نقد ادبی، سال 14، شمارۀ 49، ص 71-100.
    24. حسینی‌زاده، سید عبدالرسول، (1395)، «ارتباط معنایی اسمای حسنای خداوند در فواصل آیات با محتوای آن ها» فصلنامۀ مشکوة، شمارۀ 130، بهار 1395، ص 42-60.
    25. العبیدی، زهرا خالد؛ العوضی، السید سالم محمد؛ طمیش، محمد أحمد، (2015م)، «التناسب المعنوی بین صفتی "غفور" و "رحیم" فی سورة التوبة» مجلة قرآنیکا، جامعة ملایا مالزی، عدد (7-ب)، ص 17-32.
    26. قربانی مادوانی، زهره، (1397)، «ترتیب اسامی عزیز و حکیم خداوند بر مبنای نظریۀ شناختی شکل و زمینه» پژوهش­نامۀ معارف قرآنی، سال 9، شماره 35 ، ص 99-123.