واکاوی تکنیک‌های جریان سیال ذهن در رمان نزوة الموتی اثر شاکر نوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران-ایران.

10.52547/alr.2026.3400.1114

چکیده

جریان سیال ذهن اصطلاحی روان‌شناسی است که وارد ادبیات گردید و به عنوان شیوۀ روایتی شناخته شد که نویسنده از آن‌ در رمان‌های روان‌شناسانه استفاده کرد و محتویات ذهن شخصیت‌های داستان را به کمک زاویه دید درونی برای مخاطب روایت می‌کرد. نزوة الموتی اثر شاکر نوری نویسندۀ عراقی است که موضوعی روان‌شناسانه دارد و شخصیت اصلی آن غرق در جهان درون خود است و نویسنده به کمک تکنیک‌های جریان سیال ذهن درون ذهن قهرمان داستان را برای مخاطب توصیف می‌کند. پژوهش حاضر می‌کوشد با روش توصیفی و تحلیلی و ارائۀ نمودار آماری بازتاب تکنیک‌های جریان سیال ذهن همچون تک‌گویی درونی، همزمانی، حدیث نفس و تداعی آزاد رؤیا را در این رمان بررسی کند و نقش آن‌ها در فرایند روایت حوادث داستان نشان دهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نوری به کمک تکنیک‌های ذکر شده و با تغییر مکرر زاویه دید از بیرونی به درونی به مخاطب این امکان را می‌دهد تا به شکل مستقیم وارد ذهن قهرمان داستان شود و از محتویات ذهن او و احساسات و اندیشه‌هایش آگاهی یابد و سیر حوادث داستان را از درون ذهن او دنبال کند و به نوعی در فرایند روایت داستان نقشی مثبت ایفا کند.

کلیدواژه‌ها


  1. فهرست منابع

    منابع فارسی

    1. براهنی، رضا، (1365)، قصه‌نویسی، چاپ دوم، تهران: اشرفی.
    2. بیات، حسین، (1395)، «محاکات ناخودآگاه در تک‌گویی درونی، دامنۀ وسیع یک سوء برداشت»، نقد ادبی، شماره33.
    3. پاینده، حسین، (1383)، مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان، گردآوری و ترجمه، تهران: روزگار.
    4. حری، ابوالفضل، (1390)، «وجوه بازنمایی گفتمان روایی: جریان سیال ذهن و تک‌گویی درونی»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، شماره61، 25-40.
    5. حسینی، سید ساجد و بختیار سجادی، (1397)، «بازنمایی امر ‏نیمۀ خودآگاه در روایت از منظر روان‌کاوانه: بررسی شگرد جریان سیال ذهن در داستان کوتاه فردا اثر صادق هدایت»، ادبیات پارسی معاصر، سال8، شماره2، 35-62.
    6. زارع برمی، مرتضی و فاطمه کاظمی، (1399)، «تحلیل رمان السقوط فی الشمس اثر سناء شعلان بر مبنای نظریۀ جریان سیال ذهن»، لسان مبین، سال15، شماره40، 63-80.
    7. شمیسا، سیروس، (1389)، انواع ادبی، چاپ چهارم، تهران: میترا.
    8. عبدی، صلاح الدین و نسرین عباسی و زهرا افضلی، (1396)، «بررسی و تحلیل تک‌گویی درونی و جریان سیال ذهن در رمان الطنطوریه اثر رضوی عاشور»، فصلنامه مطالعات داستانی، سال5، شماره 1، 57-74.
    9. فلکی، محمود، (1382)، روایت داستان، تئوری‌های پایه‌ای داستان‌نویسی، تهران: بازتاب نگار.
    10. گودرزی لمراسکی، حسن و معصومه زندنا، (1392)، «جریان سیال ذهن در رمان الشحاذ اثر نجیب محفوظ»، لسان مبین، سال4، شماره 11، 179-161.
    11. محمودی، محمد علی، (1389)، پرده پندار جریان سیال ذهن، مشهد: مرندیز.
    12. مقدادی، بهرام، (1378)، فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی، تهران: سخن.
    13. میرصادقی، جمال، (1385)، عناصر داستان، چاپ پنجم، تهران: سخن.
    14. ولک، رنه، وارن، آستین، (1382)، نظریۀ ادبیات، چاپ دوم، ترجمۀ ضیاء مؤحد و پرویز مهاجر، تهران: علمی و فرهنگی.
    15. هنکل، روجر، (2005)، قراءة الروایة، ترجمة صلاح رزق، دار غریب للطباعة والنشر.

    منابع عربی

    1. آلن، روجر، (1996م)، الروایة العربیة، ترجمة حصة إبراهیم المنیف، فیلادلفیا: المجلس الأغلی للثقافة.
    2. ایوب، محمد، (2001)، الشخصیة فی الروایة الفلسطینیة المعاصرة (فی الضفة الغربیة وقطاع غزة 1967-1993)، بی‌نا.
    3. بدوی، محمد، (1993م)، بنیة الشکل الروائی: الفضاء، الزمن، الشخصیة، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
    4. زیتونی، لطیف، (2002م)، معجم مصطلحات نقد للروایة، لبنان: دارالنهار للنشر والتوزیع.
    5. غنایم، محمود، (1993م)، تیار الوعی فی الروایة العربیة، دراسة أسلوبیة، البیروت: دارالجیل.
    6. فتحی، إبراهیم، (1985)، معجم الاصطلاحات الأدبیة، القاهرة: المؤسسة العربیة للناشرین المبتدئین.
    7. لونیسی، الصالح، (2011م)، «تیار الواعی فی روایة التفکک لرشید بوجدرة»، مذکرة مقدمة لنیل شهادة الماجستیر، إشراف: الشریف بوروبة، الجموهریة الجزائریة، جامعة الحاج لخضر.
    8. المخیلد، إیمان عبدالعزیز، (2022م)، «تیار الوعی فی روایة لُغُط موتی لیوسف المحیمید»، الآداب، للدراسات اللغویة والأدبیة، العدد14، 494-523.
    9. مقداد، مسعود، «الفراشة والنمل الأسود... (نزوة الموتی) للروائی شاکر نوری»، مجلة بصریاثا الثقافیة الأدبیة، https//www.basrayatha.com ، تاریخ انتشار: 5/9/2022.
    10. نوری، شاکر، (2004)، نزوة الموتی، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفارابی.
    11. وسیلة، مجاهد، «روایة نزوة الموتی ... مفردات العدم فی سیرة من الموت المتناسل»، جزائر ULTRA، https//www.ultrasawt.com ، تاریخ انتشار: 27/4/2019.
    12. همفری، روبرت، (2015)، تیار الوعی فی الروایة الحدیثة، ترجمه محمود الربیعی، القاهرة: الهیئة العامة لشئون المطابع الأمیریة.

    منابع لاتین

    1. Cuddon, J. A, (1999), Dictionary of Literary terms & Literary theory, (revisd by: C. E. preston): UK: penguin Book.
    2. Chatman, S, (1908), Story and Discourse, Narrative structure in Fiction and Film. Cornell UP, N. Y: Ithaca.
    3. Griffith, Kelley, (2006), Writing Essays about Literature: a Guide and Style Sheet. Beijing: Peking UP.
    4. Freud, Sigmund, (1963), General Psychological Theory, Oxford, England: Crowell-Collier.
    5. Humphrey, Robert, (1962), Stream Of Consciousness in the modern novel; Berkeley and California: University of California press.