استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران-ایران.
10.52547/alr.2026.3400.1114
چکیده
جریان سیال ذهن اصطلاحی روانشناسی است که وارد ادبیات گردید و به عنوان شیوۀ روایتی شناخته شد که نویسنده از آن در رمانهای روانشناسانه استفاده کرد و محتویات ذهن شخصیتهای داستان را به کمک زاویه دید درونی برای مخاطب روایت میکرد. نزوة الموتی اثر شاکر نوری نویسندۀ عراقی است که موضوعی روانشناسانه دارد و شخصیت اصلی آن غرق در جهان درون خود است و نویسنده به کمک تکنیکهای جریان سیال ذهن درون ذهن قهرمان داستان را برای مخاطب توصیف میکند. پژوهش حاضر میکوشد با روش توصیفی و تحلیلی و ارائۀ نمودار آماری بازتاب تکنیکهای جریان سیال ذهن همچون تکگویی درونی، همزمانی، حدیث نفس و تداعی آزاد رؤیا را در این رمان بررسی کند و نقش آنها در فرایند روایت حوادث داستان نشان دهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نوری به کمک تکنیکهای ذکر شده و با تغییر مکرر زاویه دید از بیرونی به درونی به مخاطب این امکان را میدهد تا به شکل مستقیم وارد ذهن قهرمان داستان شود و از محتویات ذهن او و احساسات و اندیشههایش آگاهی یابد و سیر حوادث داستان را از درون ذهن او دنبال کند و به نوعی در فرایند روایت داستان نقشی مثبت ایفا کند.
براهنی، رضا، (1365)، قصهنویسی، چاپ دوم، تهران: اشرفی.
بیات، حسین، (1395)، «محاکات ناخودآگاه در تکگویی درونی، دامنۀ وسیع یک سوء برداشت»، نقد ادبی، شماره33.
پاینده، حسین، (1383)، مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان، گردآوری و ترجمه، تهران: روزگار.
حری، ابوالفضل، (1390)، «وجوه بازنمایی گفتمان روایی: جریان سیال ذهن و تکگویی درونی»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، شماره61، 25-40.
حسینی، سید ساجد و بختیار سجادی، (1397)، «بازنمایی امر نیمۀ خودآگاه در روایت از منظر روانکاوانه: بررسی شگرد جریان سیال ذهن در داستان کوتاه فردا اثر صادق هدایت»، ادبیات پارسی معاصر، سال8، شماره2، 35-62.
زارع برمی، مرتضی و فاطمه کاظمی، (1399)، «تحلیل رمان السقوط فی الشمس اثر سناء شعلان بر مبنای نظریۀ جریان سیال ذهن»، لسان مبین، سال15، شماره40، 63-80.
شمیسا، سیروس، (1389)، انواع ادبی، چاپ چهارم، تهران: میترا.
عبدی، صلاح الدین و نسرین عباسی و زهرا افضلی، (1396)، «بررسی و تحلیل تکگویی درونی و جریان سیال ذهن در رمان الطنطوریه اثر رضوی عاشور»، فصلنامه مطالعات داستانی، سال5، شماره 1، 57-74.