تحلیل صرفی- معناشناختیِ وجوهِ افتراقِ دلالی در افعال هم‌ریشۀ ثلاثی مزید (با تمرکز بر افعال پرکاربرد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه سطح۴ رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد-ایران.

2 دانش آموخته سطح۳، رشته ادبیات عربی، مدرسه علمیه نواب، مشهد- ایران.

3 مدیر گروه علمی سطح۴ رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد - ایران.

10.52547/alr.2026.3508.1140

چکیده

در دانش صرف، اشتراک معنایی میان برخی ابواب مشهور ثلاثی مزید امری پذیرفته‌شده است؛ اما دقت در کاربستِ این افعال در متون فصیحی همچون قرآن کریم، نشان می‌دهد که انتخاب هر باب با هدفِ افادۀ ظرایف معناییِ متمایزی صورت گرفته و ترادفی در میان آن‌ها برقرار نیست. مسئلۀ اصلی پژوهش این است که با وجود اشتراک ظاهری در نامِ معنا، چه وجوهِ افتراقِ دلالی و کارکردی میان افعال هم‌ریشه در ابواب مختلف وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای (لغوی، ادبی و تفسیری)، ضمن گذر از تعاریف اولیۀ صرفی، به واکاوی لایه‌های معنایی پنهان و کارکردهای دقیق این ابواب پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اشتراک در نام معنا، لزوماً به معنای یکسانیِ دلالت نیست؛ چنان‌که در معنای «مبالغه»، میان ابواب مختلف سلسله‌مراتب شدت و ضعف (اعم و اخص) برقرار است. در معنای «مطاوعه»، برخلاف نگاه رایج، باب انفعال دلالت بر پذیرشِ تکوینی و بدون اختیار دارد، درحالی‌که این معنا در باب افتعال با نوعی تکلّف و اختیار همراه است. همچنین تحلیل‌های جستار نشان می‌دهد که «مشارکت» در ابواب مفاعله، تفاعل و افتعال از منظرِ نحوه‌ دخالت فاعلَین (یک‌سویه یا دوسویه بودنِ عاملیت) متفاوت است. در معنای «تکلّف» نیز، باب تفاعل بیشتر برای تظاهر (بدون رغبت قلبی) و باب تفعّل برای تحمل همراه با رغبت به کار می‌رود. نهایتاً در معنای «صیرورت»، باب افعال بیانگر تغییر جزئی و سایر ابواب نشان‌دهنده‌ دگرگونی ماهوی و کلی هستند.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. فهرست منابع

    قرآن کریم.

    منابع فارسی

    1. پالمر، فرانک آر، (۱۳۸۸)، معناشناسی، ترجمۀ کوروش صفوی، تهران: نشر گفتار.
    2.  
    3. طباطبایی، محمدحسین، (1396)، صرف ساده، چاپ هفتاد و هفتم، قم: دار العلم.

    منابع فارسی

    1. ابن‌جنی، ابوالفتح عثمان، (بی‌تا)، الخصائص (تحقیق محمدعلی نجار، جلد دوم)، بیروت: دارالهدی للطباعة والنشر.
    2. ابن‌جنی، ابوالفتح عثمان، (بی‌تا)، المنصف (تحقیق إبراهیم مصطفی وعبدالله أمین)، بی‌جا: دار احیاء التراث القدیم.
    3. ابن‌عاشور، محمدطاهر، (1420ق)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: موسّسة التاریخ العربی‏.‏
    4. ابن‌فارس، احمد، (۱۹۹۷)، الصاحبی فی فقه اللغة وسنن العرب فی کلامها (تحقیق احمد حسن بسج)، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    5. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
    6. ابن‌یعیش، موفق‌الدین یعقوب، (۱۴۲۲ق). شرح المفصل (جلد هفتم)، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    7. اسـترآبادى، محـمدبن حسـن، (بی‌تا)، شـرح شـافیه ابن الحـاجب‏، بیـروت: دار الکـتب العـلمیة.
    8. انصاری، ابوزید، (1981م)، النوادر فی اللغة، بیروت: دار الشروق.
    9. بـیضـاوى، عـبداللّه بـن عـمر، (1418ق)، أنوار التـنـزیـل و أسـرار التـأویـل‏، بیـروت: دار احـیـاء التـراث العـربـی.‏
    10. تفتازانی، مسعودبن عمر؛ مکرم، عبدالعال سالم، (1417ق)، شرح مختصر التصریف العزّی فی فنّ الصرف‌، چاپ هشتم، قاهره: کتابخانۀ آثار تاریخی الازهریة.
    11. جرجانی، عبدالقاهر، (1992م)، دلائل الإعجاز (تحقیق محمود محمد شاکر) چاپ سوم، قاهره: مکتبة الخانجی.
    12. حسّان، تمام، (1430ق)، اللغة العربیة؛ معناها ومبناها، چاپ ششم، قاهره: عالم الکتب.
    13. حسن، عباس، (بی‌تا)، تصریف الأفعال العربیة، بی‌چاپ، قاهره: دار المعارف.
    14. حسّون، رضا هادی، (2008م)، الصیغة المزیدة العامّة فی القرآن الکریم، عراق: دانشگاه المستنصریة.
    15. حملاوی، احمد، (1351ق)، شَذا العَرف فی فنّ الصرف، بیروت: المکتبة العصریة.
    16. زمخشری، محمود، (1407ق)، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل‏، چاپ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی. ‏
    17. سامرائی، محمد فاضل، (2013م)، الصرف العربی أحکام و معانٍ، بیروت: دار ابن‌کثیر.
    18. سیبویه، ابوبشر عمروبن عثمان، (۱۴۰۸ق)، الکتاب (تحقیق عبدالسلام محمد هارون، جلد چهارم)، قاهره: مکتبة الخانجی.
    19. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، (۱۴۱۸ق)، المزهر فی علوم اللغة و أنواعها (تحقیق فؤاد علی منصور، جلد اول)، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    20. طباطبایی یزدی، سید محمد، (1417ق)، العروة الوثقی، قم: موسسۀ نشر اسلامی.
    21. عسکرى، ابوهلال، (1400ق)، الفروق فی اللغة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
    22. غلائینی، مصطفی، (1425ق)، جامع الدروس العربیة، بیروت: دار الکوخ.
    23. محی‌الدین عبدالحمید، محمد، (1995م)، دروس التصریف، بیروت: المکتبة العصریة.
    24. مصـطـفوی، حـسن، (1368)، التحـقیـق فـی کـلمات القـرآن الکـریم، تهران: وزارت فـرهنگ و ارشـاد اسـلامی.‏
    25. مظفر، محمدرضا، (1392)، أصول الفقه، چاپ پنجم، قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار