تحلیل معنایی اسم فاعل، صیغه مبالغه، صفت مشبهه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه علوم اسلامی رضوی

چکیده

یکی از مباحث بسیار مهم و پرکاربرد در آیات و روایات، مبحث مشتقات صرفی است. در بین مشتقات، اسم فاعل، صیغه مبالغه و صفت مشبهه به دلیل قرابت حوزة مفهومی و بسامد بالا در آیات و روایات از جایگاهی ویژه برخوردارند. هدف این نوشتار توصیفی – تحلیلی بیان تفاوت‌های معنایی این سه‌گونه از مشتقات است که در منابع ادبی با تعابیری همچون حدوث و ثبوت از آنها یاد شده است. براین‌اساس اسم فاعل دلالت بر حدوث و صفت مشبهه دلالت بر ثبوت و دوام دارد. اما درعینِ‌حال برخی صفات مشبهه اصلًا دوام و استمرار ندارند و ازطرف دیگر برخی اسم فاعل‌ها معنی دوام دارند نه حدوث. اهمیت این امر به فهم و ترجمه متون دینی برمی‌گردد که گاه نتایج غیرقابل‌قبولی در پی دارد. لذا ابتدا به تعریف مشتقات سه‌گانه پرداخته‌شده سپس با مراجعه به کتب ادیبان، تفاوت‌های آنها بر اساس شواهد عینی تبیین‌شده است.

مهم‌ترین نتایج پژوهش حاکی از آن است که: در این مقاله فرق‌های بین حدوث و ثبوت و استمرار، بیان‌شده و نتیجه، آن‌که صفت مشبهه ثبوت دارد ولی لزومًا دوام و استمرار ندارد و ازطرفی برخی اسم فاعل‌ها و نیز صیغه‌های مبالغه، ثبوتی هستند، نه حدوثی، که مهم‌ترین شاخصه برای تشخیص، توجه به معنا است.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. فهرست منابع:

    قرآن

    منابع فارسی:

    1. جمالی، مصطفی، مغنی الفقیه: علم صرف در مسیر اجتهاد، دار الفکر، قم، چاپ: دوم، 1397ه. ش.
    2. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تحقیق و ویرایش: اسلامی، علی، ثامن الحججعلیه السلام، قم، چاپ: هفتم، 1387 ه. ش.
    3. کشمیری، عبد الرسول، صرف کاربردی، نصایح، قم، 1394ه. ش.
    4. مشکینی اردبیلی، علی(وفات: 1428 ه.ق)، ترجمه قرآن، نشر الهادی، قم، چاپ: 2، 1381 ه. ش.

    منابع عربی

    1. آلوسی، محمود بن عبدالله (وفات: 1270ه.ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، گرد آورنده: شمس الدین، سناء بزیع، دار المکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، چاپ: اول، 1415 ه. ق.
    2. 6. ابن حاجب، عثمان بن عمر(وفات: 646 ه. ق)، الإیضاح فی شرح المفصل، محقق: عبدالله، ابراهیم محمد، دار سعدالدین، دمشق، چاپ: اول.
    3. ابن دمامینی، محمد بن ابی بکر(827 ه.ق)، شرح الدمامینی علی مغنی اللبیب، تصحیح و تعلیق: عنایه، احمد عزو، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، چاپ: اول.
    4. ابن هشام، عبد الله بن یوسف( وفات: 761 ه. ق‏)، مغنی اللبیب، کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم، چاپ: چهارم.
    5. ابن هشام، عبد الله بن یوسف (761 ه.ق)، أوضح المسالک الی ألفیة ابن مالک، محقق: عبد الحمید، محیی الدین، المکتبة العصریة، بیروت، چاپ: اول.
    6. ابوحیان، محمد بن یوسف(وفات: 745 ه. ق)، البحر المحیط فى التفسیر، محقق: جمیل، صدقى محمد، دار الفکر، بیروت، چاپ: اول، 1420 ه. ق.
    7. برکات، ابراهیم، النحو العربی، دار النشر للجامعات، قاهره، چاپ: اول.
    8. بلاغی، محمد جواد(وفات: 1352 ه.ق)، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، محقق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، وجدان، قم، چاپ: اول.
    9. حسن، عباس(وفات: 1398ق)، النحو الوافی مع ربطه بالأسالیب الرفیعة و الحیاة اللغویة المتجددة، ناصر خسرو، تهران، چاپ: دوم، 1367ه. ش.
    10. حملاوی، احمد(وفات: 1351 ه.ق)، شذا العرف فی فنّ الصرف، محقق: قاسم، محمد احمد، المکتبة العصریة، بیروت، چاپ: اول.
    11. جامی، عبد الرحمن(وفات: 898 ه.ق)، شرح ملا جامی علی متن الکافیة، محقق: مصطفی، علی محمد، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ: اول.

    راضی، فخر الدین محمد بن عمر(وفات: 606 ق)، التفسیر الکبیر، دار الکتب العلمیة، تهران، چاپ: دوم.

    1. راضی، فخر الدین محمد بن عمر(وفات: 606 ق)، التفسیر الکبیر، دار الکتب العلمیة، تهران، چاپ: دوم.
    2. رضی الدین استر آبادی، محمد بن حسن( وفات: 686 ه. ق)، نویسنده: ابن حاجب، عثمان بن عمر (وفات: 646 ه.ق)، شرح الرضی علی الکافیة، موسسة الصادق للطباعه و النشر، تهران، چاپ: اول، 1384 ه. ش.

     

    1. سیرافی، حسن بن عبدالله(وفات: 368ه. ق)، شرح کتاب سیبویه، محقق: على، على سید و مهدلى، احمد حسن،‏ دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ: اول.
    2. سیوطى، عبد الرحمن(وفات: 911 ه. ق)، همع الهوامع شرح جمع الجوامع فی النحو، محقق:عنایه، احمد عزو، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ: اول.
    3. سیوطى، عبد الرحمن بن ابى بکر(وفات: 911 ه. ق)، الأشباه و النظائر فی النحو، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ: دوم.
    4. شرتونى، رشید(وفات:1906 م)، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، دار العلم، قم، چاپ: سوم، 1387 ه. ش.
    5. صبّان، محمد بن علی)وفات 1206 ه.ق)، حاشیة الصبان على شرح الأشمونى على ألفیة ابن مالک و معه شرح الشواهد للعینی، محقق: هنداوی، المکتبة العصریة، بیروت، چاپ: اول.
    6. طباطبایى، سید محمدحسین(وفات:1402 ه. ق)‏، المیزان فی تفسیر القرآن، موسسه الأعلمی للمطبوعات، بیروت، چاپ: دوم، 1390 ه. ق.
    7. عیاشی، محمد بن مسعود(320 ه.ق)، تفسیر العیاشی، محقق: رسول محلاتی، سید هاشم، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ: اول، 1380 ه. ق.
    8. غلائینی، مصطفی (وفات: 1944م)، جامع الدروس العربیة: موسوعة من ثلاثة أجزاء، مصحح: شمس الدین، سالم، دار الکلوخ، بیروت، چاپ: اول.

    مجلسی، محمد باقر(وفات: 1110ه. ق)، زاد المعاد _ مفتاح الجنان، محقق: اعلمی، علاء الدین، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بیروت، چاپ: اول، 1423ه. ق.

    1. محمدی بامیانی، غلامعلی، دروس فی البلاغة (شرح مختصر المعانی للتفتازانی)، مؤسسة البلاغ، بیروت، چاپ: اول.
    2. مدنی، علیخان بن احمد (وفات: 1120 ه.ق)، الحدائق الندیة فی شرح الفوائد الصمدیة، محقق: سجادی، ابوالفضل، ذوی القربی، قم، چاپ: اول.
    3. مطلوب، احمد، معجم المصطلاحات البلاغیة و تطورها، مکتبة لبنان ناشرون، بیروت، چاپ: اول.
    4. مکودی، عبد الرحمن (807 ه.ق)، شرح المکودی علی الألفیة فی علمَی الصرف و النحو، محقق: هنداوی، عبد الحمید، المکتبة العصریة، بیروت، چاپ: اول.
    5. ناظر الجیش، محمد بن یوسف(وفات: 778 ه. ق)، شرح التسهیل المسمى تمهید القواعد بشرح تسهیل الفوائد، دار السلام، بیروت، چاپ: اول.
    6. نظام الاعرج، حسن بن محمد(وفات: 728 ه. ق‏)، شرح النظام على الشافیة، محقق: جعفرى، محمد زکى، دار الحجه للثقافه، قم، چاپ: اول.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار