نقد تعریف فعل بر اساس روایت امیرمؤمنان علیه السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته سطح 4 حوزه علمیه قم استاد حوزه و دانشگاه

2 دانش آموخته سطح 1 حوزه علمیه تبریز طلبه پایه 5 حوزه علمیه سالار شهیدان علیه السلام تبریز

چکیده

از دیرباز غالب علمای علم ادبیات عربی فعل را با دو قید معنای مستقل و اقتران به زمان های سه گانه از دیگر قسیم‌هایش یعنی حرف و اسم متمایز می‌کردند، لکن با بررسی‌های بیشتر، ادله‌ای بر خلاف این تعاریف به ذهن می‌رسد، از جمله این ادله افتقار فعل به زوائدی مانند: تاء تانیث، فاعل، مفعول، حروف مضارعه، ضمیر و... که علاوه بر اینکه باعث مرکب شدن فعل می‌شود، نشان می‌دهد که فعل در حد تصور، نیاز به تصور کلمه دیگری دارد. در مورد اقتران به زمان گاه در حرف و اسم نیز شاهد این اقتران هستیم و از طرفی دیگر گاه انجام گرفتن فعل بدون صرف کوچک‌ترین زمانی اتفاق می‌افتد، مانند: «فَهِمَ اللهُ» یا «مَضَی الزَّمانُ» و ثابت است که نفس زمان یا مجردات محدود به قید زمان نیستند و نمی‌توان این بحث عمده را شاذّ تلقی کرد. از سوی دیگر امام علی علیه السلام به عنوان مؤسس علم نحو، در تعریف فعل به زمان‌داری و معنای مستقل آن اشاره‌ای نکرده و فعل را «مَا أَنْبَأَ عَنْ حَرَکَةِ الْمُسَمَّى» می‌داند که تطابقی با تعریف نحات ندارد. نوشتار پیش رو به دنبال ارائه تعریف صحیحی از فعل و نقد ادله و مبانی نحات در اقتران و زمان‌داری فعل است. مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و گرد آوری اطلاعات با شیوه کتابخانه‌ای و نرم افزاری در پی اثبات بهترین تعریف از فعل یعنی تعریف امام علی علیه السلام است.

کلیدواژه‌ها


  • منابع

    قرآن کریم

    نهج البلاغه

    • ابن اثیر، مبارک ابن محمد، (1420ق)، مکرمه – عربستان: جامعة أم القری معهد البحوث العلمیة و إحیاء التراث الإسلامی.
    • ابن حاجب، عثمان بن عمر، (1425ق)، الایضاح فی شرح المفصل، چاپ اول، دمشق: دار سعد الدین.
    • ابن فارس، ابو الحسن احمد ابن فارسی القزوینی الرازی، (1399ق)، معجم مقاییس اللغه، چاپ اول، قم–ایران: انتشارات دار الفکر.
    • ابن سراج، محمد بن سری، (1430)، ، چاپ اول، قاهره_مصر: انتشارات مکتبه الثقاف الدینیه.
    • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، (1412ق)، مناقب آل ابی طالب، چاپ اول، مکان چاپ بیروت_لبنان: انتشارات دار الاضواء.
    • ابن صباغ، علی بن محمد، (1422ق)، ، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
    • ابن مالک، محمد بن عبد الله، (بی­تا)، الفیه بن مالک فی النحو، چاپ اول، مکان چاپ ریاض-عربستان: انتشارات مکتبة دار المنهاج للنشر و التوزیع.
    • ابن منظور، محمد بن مکرم، (1408ق)، لسان العرب، چاپ اول، بیروت-لبنان: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
    • ابن هشام انصاری، عبد الله بن یوسف، (بی­تا)، شرح شذور الذهب فی معرفه کلام العرب، چاپ اول، چاپ تهران-ایران: انتشارات دارالکوخ (الف).
    • همو، (بی­تا)، شرح قطر الندی وبل الصدی، محقق علامه الامام آلوسی، چاپ اول، بی­جا: انتشارات مکتبه نور الصباح (ب).
    • همو، (بی‌تا)، ، چاپ اول، قاهره-مصر: انتشارات مطبعه المدنی (ج).
    • ابن یعیش النحوی، موفق الدین بن علی بن یعیش، (1422ق) شرح المفصل، چاپ اول، بی­جا: انتشارات دارالکتب العلمیه.
    • ابو محمد نظام الدین، حسن بن محمد بن حسین معروف به ادیب نیشابوری، (1428ق)، شرح النظام علی الشافیه، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات دار الحجه للثقافه.
    • الأنباری النحوی، کمال الدین، أبو البرکات، عبد الرحمن بن محمد بن أبی سعید، (1424ق)، الانصاف فی مباحث الخلاف بین النحو البصریین و الکوفیین، چاپ اول، بی­جا: انتشارات مکتبه العصریه.
    • انصاری، ابی‌محمد عبد الله جمال الدین بن یوسف بن احمد بن عبدالله بن هشام، (1429ق)، اوضح المسالک الی الالفیه بن مالک، چاپ اول، بیروت-لبنان: انتشارات المکتبة العصریة.
    • آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین، (1387) حاشیه علی الکفایه الاصول، محقق آیت الله حیدری فسایی، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات فقاهت.
    • جرجانی، عبد القاهر، (1432ق)، شرح الجمل، قاهره-مصر: انتشارات مکتبه الثقافه الدینیه.
    • جمالی، مصطفی، (1394)، مغنی الفقیه علم صرف با مبانی فقهای شیعه، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات دارالفکر (الف).
    • _____________ (1394)، مغنی الفقیه علم نحو با مبانی فقهای شیعه، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات دارالفکر (ب).
    • حجت هاشمی خراسانی، علی، (1380)، فرائد حجتیه شرح فوائد الصمدیه، چاپ هفتم، قم-ایران: انتشارات حاذق.
    • حر عاملی، محمد بن حسن، (1418ق)، الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، محمد بن محمد الحسین القائینی، چاپ اول، قم: موسسه معارف اسلامی امام رضا 7.
    • حسینی شیرازی، محمد، (بی­تا)، الوصول الی کفایه الاصول، چاپ سوم، قم-ایران: انتشارات دارالحکمه.
    • حسینی، سید علی، (بی­تا)، شرح و ترجمه شرح ابن عقیل علی ، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات دارالعلم.
    • سیبویه، ابوبشر عمرو بن عثمان بن قنبر، (1408ق) الکتاب، قاهره-مصر: انتشارات مکتبه الخانجی.
    • سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر، (بی­تا)، شرح سیوطی علی الافیه بن مالک، لبنان-بیروت: دارلکتب العلمیه.
    • ___________________________ 1418ق)، همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع، محقق شمس الدین احمد، چاپ اول، لبنان-بیروت: انتشارات دار الکبت العلمیه.
    • ___________________________ 1428ق)، الاشباه و النظائر، چاپ دوم، بیروت-لبنان: انتشارات دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
    • سیرافی، حسن بن عبد الله، (بی­تا) شرح الکتاب، علی، علی سید، مهدلی، احمد حسن، مکان چاپ اول، بیروت-لبنان: دار الکتب العلمیة.
    • شیخ رضی، رضی الدین محمد بن حسن استر آبادی، (1379)، شرح الرضی علی الشافیه، چاپ دوم، چاپ دوم، بیروت-لبنان: دارالکتب العلمیه.
    • __________________________________________ (بی­تا)، شرح الرضی علی الکافیه، محقق شیخ حسینی دشتی، مصطفی، چاپ نوزدهم، ایران-قم: انتشارات اسماعیلیان.
    • صبان، محمد بن علی، (1417ق)، حاشیه الصبان فی شرح الاشمونی علی الالفیه، چاپ دوم، بیروت-لبنان: دارالکتب العلمیه.
    • طریحی، فخر الدین بن محمد، (1985م)، مجمع البحرین و مطلع النیرین، چاپ اول، بیروت-لبنان: انتشارات دارمکتبه الهلال.
    • فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409ق)، معجم العین، ایران: انتشارات دار الهجره.
    • قاضی القضات بهاءالدین، عبد الله بن عقیل العقیلی الهمدانی المصری، (بی­تا)، شرح بن عقیل علی الالفیه بن مالک، چاپ اول، بی­جا: انتشارات ناصر خسرو.
    • مکودی، عبد الرحمن بن علی، (1425ق)، شرح المکودی علی الالفیه بن مالک فی علمی الصرف و النحو، چاپ اول، بیروت-لبنان: انتشارات المکتبه العصریه.
    • محب الدین، محمد بن یوسف بن احمد، (بی­تا)، تمهید القواعد بشرح تسهیل الفواید، چاپ اول، قاهره-مصر: انتشارات دار السلام.
    • محمدی ری شهری، شیخ محمد، (بی­تا)، میزان الحکمه، چاپ اول، بی­جا: انتشارات دار الحدیث العلمیه و الثقافیه.
    • مدرس افغانی، شیخ محمد علی، (1394)، المکررات شرح سیوطی، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات ذوی القربی.
    • __________________________ (1372)، جامع المقدمات مدرس افغانی، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات هجرت.
    • مدنی، علیخان بن احمد (شیخ بهائی)، (1387)، فوائد الصمدیه، چاپ نهم، قم-ایران، چاپ نهم: انتشارات نهاوندی.
    • ______________________________بی­تا)، حدائق الندیه فی شرح فوائد الصمدیه، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات ذوی القربی.
    • مظفر، محمد رضا، (بی­تا)، المنطق، چاپ اول، بی­جا: انتشارات موسسه النشر اسلامی.
    • مفید، محمد بن محمد، (1413ق)، الفصول المختاره، چاپ اول، قم- ایران: انتشارات کنگره.
    • نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد، (1386)، شرح الاشارات و التنبیهات، محقق شیخ طوسی، چاپ اول، قم-ایران: انتشارات بوستان کتاب.
    • نهاوندی نجفی، علی، (بی­تا)، ، بی­جا: انتشارات مهر.