1
طلبه سطح 4 رشته ادبیات عرب با گرایش ترجمه بلاغی مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد-ایران.
2
مدیرگروه سطح 4 رشته ادبیات عرب با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد-ایران.
10.22034/alr.2026.3377.1112
چکیده
این مقاله با هدف کشف ساختار ارتباطی و شگردهای اقناعی سوره حجرات، به تحلیل متنشناختی این متن وحیانی بر پایه نظریه کنشهای گفتاری جان سرل میپردازد. مسئله اصلی پژوهش، فراتر رفتن از بسامدنگاری آماریِ صرف و تبیین این مسئله است که شبکه ارتباطی و نحوه توزیع کنشهای گفتاری، چگونه غایتهای تربیتی سوره را صورتبندی کردهاند تا بر مبنای آن مدیریت رفتاری از سوی مؤمنان شکل گیرد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تحلیل متن است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شگردهای ارتباطی سوره حجرات بر همافزایی و پیوند نظاممند دو کنش «اظهاری» و «ترغیبی» استوار است؛ به گونهای که کنشهای اظهاری با تبیین حقایق الهی، بستر شناختی و معرفتی لازم را در ذهن مخاطب ایجاد کرده و کنشهای ترغیبی (اوامر و نواهی اخلاقی) بر پایه این پیشزمینه، هنجارهای رفتاری را شکل میدهند. افزون بر این، تحلیل آیات اثبات میکند که سیر تحول موضوعی سوره از تکالیف فردی در پیشگاه پیامبر (ص) به سوی قواعد انسجامِ جمعی و در نهایت بازگشت به ساحت درونیِ ایمان، پیوندی ساختاری با الگوی تجلی این کنشها دارد. همچنین مشخص گردید که کنشهای عاطفی و اعلامی، برخلاف تحلیلهای سنتی، نقشی حاشیهای ندارند؛ بلکه به عنوان لایههای پشتیبان با برانگیختن وجدان مخاطب، نیروی الزامآور کنشهای دستوری را در درون بافت کلام تضمین مینمایند. در مجموع، این تحقیق نشان میدهد که نظریه سرل ابزاری کارآمد برای کشف مهندسی زبانی و لایههای پنهان بلاغی در متون وحیانی است.
)