1
دانشیار زبان وادبیات عربی دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم
2
دانشیار زبان وادبیات عربی دانشگاه علوم معارف قرآن کریم
10.52547/alr.2026.3424.1117
چکیده
رمان های تاریخی جرجی زیدان، بهویژه ابومسلم الخراسانی، بستری غنی برای بررسی تعامل میان روایت ادبی و سازوکارهای قدرتاند. این مقاله با رویکرد تحلیلگرایانه بر پایه نظریه گفتمان و قدرت میشل فوکو، به واکاوی شخصیتپردازی در این اثر میپردازد . فوکو قدرت را نه تنها در ساختارهای حکومتی ، بلکه در گفتمانهای پنهان و نهادینه شده در زبان و روایت میبیند. در این راستا شخصیت ابومسلم خراسانی به عنوان عاملی تاریخی و اسطورهای در بستر گفتمانهایی چون مقاومت، مشروعیت بخشی، سرکوب و نظم سیاسی بازنمایی میشود یافتههای این پژوهش نشان میدهد که زیدان با بکارگیری عناصر روایت تاریخی و زبان ادبی، ابومسلم را به صورت سوژهای دوگانه تصویر میکند: از یک سو نماینده گفتمان مقاومت و قهرمان توده ها و از سوی دیگر عنصری تهدیدآمیز برای نظم نوپای خلافت عباسی. این دوگانگی باعث میشود که شخصیت ابومسلم در طول روایت هم به عنوان عامل تحول گفتمانی عمل کند و هم قربانی حذف گفتمانی گردد. همچنین روابط میان شخصیت ها، از جمله ابومسلم و خلفای عباسی، بر محور تعاملات قدرت و بازتولید سلسله مراتب سیاسی شکل میگیرند. علاوه بر این، زبان روایت به عنوان ابزار اعمال و تداوم قدرت عمل میکند و به طور نظاممند شخصیت ها را درون چارچوب های گفتمانی تثبیت یا حذف میکند.در مجموع شخصیت پردازی در این رمان که بازتابی صرف از تاریخ، بلکه ساختاری پیچیده از مناسبات قدرت و شکل گیری سوژه در متن گفتمان های ایدئولوژیک است.
)