تحلیل معنایی مصدر مؤوّل از حیث دلالت بر زمان در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه علوم اسلامی رضوی

2 مدرس حوزه علمیه خراسان، مشهد - ایران.

3 دانش پژوه سطح چهار رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، حوزه علمیه خراسان، مشهد - ایران.

چکیده

مصادر از پرکاربردترین اسلوب‌های زبان عربی هستند. در این میان مصدر مؤوّل به دلیل اینکه در کلام نقش‌های گوناگونی گرفته است و در جمله می‌تواند عمده یا فضله قرار بگیرد، از ظرفیت ساختاری برخوردار شده که کاربرد این نوع را در میان دیگر مصادر بیشتر کرده است. تنوّع حروف مصدریه نیز حاکی از تفاوت معنایی موجود در گونه‌های مختلف این ساختار است. از طرفی چون مصدر مؤوّل در اصل، فعلی بوده که تأویل به مصدر رفته است، نمی‌توان دلالت این اسلوب بر زمان را نادیده گرفت. در این میان دلالت زمانی مصادر مؤوّل کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در جستار حاضر سعی شده باتوجه‌به شواهد، دلالت زمانی مصدر مؤوّل با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد نحوی به‌صورت کتابخانه‌ای بررسی شود. در ابتدا به تعریف مصدر و تفاوت‌های مصادر پرداخته شده و سپس دلالت‌های حروف مصدریه مطالعه شده است. در نتیجه بررسی کاربست‌های مصادر مؤوّل، دلالت همه این مصادر بر وقوع یا احتمال وقوع حدث فعل مؤوّل در آینده به‌دست ‌آمده است.

کلیدواژه‌ها


  1. فهرست منابع

    1. ابن مالک، محمد بن عبد الله‏، (بی‌تا)، شرح الکافیة الشافیة، به تحقیق عادل احمد عبدالموجود، چاپ اوّل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    2. ابن منظور، محمد بن مکرم‏، (1414ق)، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.
    3. ابن هشام، عبد الله بن یوسف‏، (بی‌تا)، مغنی اللبیب عن الکتب الأعاریب، چاپ چهارم، قم: کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی( ره).
    4. ابن یعیش، یعیش بن علی، (بی‌تا)، شرح المفصل للزمخشری، به تحقیق احمد علی احمد، به تصحیح اسماعیل عبدالجواد عبدالغنی، چاپ اول، قاهره: المکتبة التوفیقیة.
    5. ابوحیان، محمد بن یوسف، (بی‌تا)، ارتشاف الضرب من لسان العرب، به تحقیق رجب عثمان محمد، قاهره: المکتبة الخانجی.
    6. ابوحیان، محمد بن یوسف، (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، به تحقیق صدقی محمد جمیل، چاپ اول، بیروت: دار الفکر.
    7. ابوحیان، محمد بن یوسف، (1418ق)، التذییل و التکمیل فی شرح کتاب التسهیل، به تحقیق حسن هنداوی، چاپ اول، دمشق: دار القلم.
    8. أحمد عیسی البدوی، مبارک عبیدات، محمود، (2015م)، المصدر المؤوّل دراسة نحویة دلالیة فی السیاق القرآنی، عمان: جامعة العلوم الإسلامیة العالمیة، کلیّة الدراسات العلیا، قسم اللغة العربیة.
    9. استرآبادی، محمد بن حسن‏، (1384ش)، شرح الرضی على الکافیة، به تحقیق یوسف حسن عمر، چاپ اول، تهران: موسسة الصادق للطباعه و النشر.
    10. جرجانی عبد القاهر بن عبد الرحمن‏،( 1982م)، المقتصد فی شرح الإیضاح، به تحقیق کاظم بحر المرجان، عراق: دار الرشید للنشر.
    11. جرجانی، عبد القاهر بن عبد الرحمن، (بی‌تا)، دلائل الاعجاز فی علم المعانی، به تحقیق عبدالحمید هنداوی، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    12. حسن، عباس، (1431ق)، النحو الوافی، چاپ اول، قم: ذوی القربی.
    13. الحسن، محمود،(1426ق)، «أبنیة المصادر بین الوضع و الاستعمال»، مجلة مجمع اللغة العربیة بدمشق، المجلد (80)، الجزء الثانی، 305 – 334.
    14. روحی برندق، کاووس، حاجی خانی، علی، فریادرس، محسن، (1396ش)، «واکاوی و ارزیابی ترجمه مفردات قرآن(مطالعه موردی: ماده «ظنّ»)»، مطالعات ترجمه قرآن و حدیث، ش 8، 73 – 104.
    15. زریه، سارا، (1395ش)، بررسی کاربرد مصدر مؤوّل به جای مصدر صریح در قرآن کریم، ایران: دانشگاه یزد، دانشکده زبان و ادبیات.
    16. ساجدی، مریم، (1398ش)، «معنای ظنّ در قرآن کریم: تأمّلی پیرامون اقوال مفسران در تفسیر «ظنّ» به یقین»، پرتوی وحی، ش 1، 101 – 126.
    17. السامرائی، فاضل صالح، (1428ق)، معانی الأبنیة فی العربیة، چاپ دوم، اردن: دار عمار.
    18. السامرائی، فاضل صالح،(1420ق)، معانی النحو، چاپ اوّل، عمان: دار الفکر.
    19. السامرائی، فاضل صالح، (1979م)، «المصدر الصریح و المؤوّل»، کلّیة الآداب جامعة بغداد، ش 24، 233 - 250.
    20. سیرافی، حسن بن عبدالله، (2008م)، شرح کتاب سیبویه، به تحقیق احمد حسن مهدلی و علی سیّد علی، چاپ اوّل، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
    21. سیوطی، عبد الرحمن بن ابى بکر، (بی‌تا)، الأشباه و النظائر فی النحو، چاپ دوم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    22. صالح مهدی صالح، شذی، السید محمد هاشم، البشری، (1424ق)، المصدر المؤوّل فی النصف الثانی من القرآن الکریم، سودان: جامعة أم درمان الإسلامیة، کلّیة الدراسات العلیا، کلّیة اللغة العربیة، قسم الدراسات النحویّة و اللغویّة.
    23. صبّان، محمد بن على‏، (بی‌تا)، حاشیة الصبان على شرح الأشمونى على ألفیة ابن مالک، به تحقیق عبدالحمید هنداوی، چاپ اول، بیروت: المکتبة العصریة.
    24. صرفی، زهرا، (1398ش)، «واکاوی معنای ظنّ در قرآن کریم بر پایه روابط معنایی با واژگان همنشین»، قرآن شناخت، ش 1، 89 – 106.
    25. طباطبایی، (1390ق)، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
    26. طیّب حسینی، محمود،(1390ش)، «معنا شناسی واژه «ظنّ» در قرآن کریم»، کتاب قیّم، ش 1، 41 – 64.
    27. عشایری منفرد، محمد، (1391ش)، «معناشناسی مصدر مضاف و کاربرد آن در تفسیر المیزان»، معرفت، ش 173.
    28. مبرّد، محمد بن یزید، (بی‌تا)، المقتضب، چاپ اوّل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    29. مصطفوی، حسن، (بی‌تا)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    30. المنصور، وسمیّة عبدالمحسن، (1404ق)، أبنیة المصدر فی الشعر الجاهلی، چاپ اوّل، کویت: مطبوعات الجامعة.
    31. موفق محمد المغربی، احمد، ابراهیم العموش، خلود، (2012م)، المصدر المؤوّل من (أن و الفعل) أشکاله الترکبیة و دلالته السیاقیة سور (البقرة، آل‌عمران، الأعراف) نموذجاً، اردن: الجامعة الهاشمیّة.
    32. ناظر الجیش، محمد بن یوسف، (بی‌تا)، شرح التسهیل المسمى تمهید القواعد بشرح تسهیل الفوائد، چاپ اول، قاهره: دار السلام.
    33. یعقوب، إمیل بدیع، (1427ق)، موسوعة العلوم اللغة العربیة، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.