مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 تحلیل معنایی مصدر مؤوّل از حیث دلالت بر زمان در قرآن 1 16 874 10.22034/alr.2026.3485.1134 FA حمید عباس زاده استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه علوم اسلامی رضوی حسین کندری مدرس حوزه علمیه خراسان، مشهد - ایران. علیرضا خویینان دانش پژوه سطح چهار رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، حوزه علمیه خراسان، مشهد - ایران. Journal Article 2026 01 05 مصادر از پرکاربردترین اسلوب‌های زبان عربی هستند. در این میان مصدر مؤوّل به دلیل اینکه در کلام نقش‌های گوناگونی گرفته است و در جمله می‌تواند عمده یا فضله قرار بگیرد، از ظرفیت ساختاری برخوردار شده که کاربرد این نوع را در میان دیگر مصادر بیشتر کرده است. تنوّع حروف مصدریه نیز حاکی از تفاوت معنایی موجود در گونه‌های مختلف این ساختار است. از طرفی چون مصدر مؤوّل در اصل، فعلی بوده که تأویل به مصدر رفته است، نمی‌توان دلالت این اسلوب بر زمان را نادیده گرفت. در این میان دلالت زمانی مصادر مؤوّل کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در جستار حاضر سعی شده باتوجه‌به شواهد، دلالت زمانی مصدر مؤوّل با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد نحوی به‌صورت کتابخانه‌ای بررسی شود. در ابتدا به تعریف مصدر و تفاوت‌های مصادر پرداخته شده و سپس دلالت‌های حروف مصدریه مطالعه شده است. در نتیجه بررسی کاربست‌های مصادر مؤوّل، دلالت همه این مصادر بر وقوع یا احتمال وقوع حدث فعل مؤوّل در آینده به‌دست ‌آمده است. https://alr.journals.hozehkh.com/article_874_7e15f074b3e8c085e3654847d69a709d.pdf

مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 هدف و تاثیر جایگزینی اسم ظاهر به جای ضمیر در فهم قرآن کریم 17 51 875 10.22034/alr.2025.2624.1091 FA مرضیه منصوریان دانش آموخته سطح۴، رشته تفسیر تطبیقی، جامعة الزهراء سلام الله علیها، قم - ایران. محمد فلاحی قمی استادیار، گروه قرآن و حدیث، جامعة المصطفی العالمیه، قم – ایران. Journal Article 2024 09 19 گاهی کلام با توجه به نیاز مخاطب بر خلاف ظاهر حال و مخالف معمول بیان می‌گردد. قرار گرفتن اسم ظاهر به جای ضمیر از مصداق‌‌های بیان کلام خلاف مقتضای ظاهر حال است. اسم‌ ظاهر در بیان معنایش صریح است، می‌تواند منظور گوینده را به مخاطب بفهماند. و چون در ضمیر ابهام وجود دارد، نمی‌تواند اثر اسم ظاهر را داشته باشد. در این مقاله با عنوان «قرار گرفتن اسم ظاهر به جای ضمیر و نقش آن در فهم قرآن کریم» که به روش توصیفی تحلیلی نوشته شده است، نقش قرار گرفتن اسم ظاهر به جای ضمیر در فهم قرآن کریم در کلام مفسران بررسی می‌شود. و از دستاوردهای تحقیق این است که جانشینی اسم ظاهر به جای ضمیر نتایجی از قبیل تعیین مصداق، بیان علت، اثبات معرفت، رفع اشتباه در فهم آیه، بیان ویژگی یک واقعه تاریخی، غرض ثانوی را به دنبال دارد. هر کدام از این موارد به فهم قرآن کمک می‌کند و ابهام در فهم آیه را بر طرف می‌کند. https://alr.journals.hozehkh.com/article_875_ae499ac9c43bdc3606f728976f2028be.pdf

مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 تحلیل صرفی- معناشناختیِ وجوهِ افتراقِ دلالی در افعال هم‌ریشۀ ثلاثی مزید (با تمرکز بر افعال پرکاربرد) 52 72 876 10.22034/alr.2026.3508.1140 FA علی اکبری طلبه سطح۴ رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد-ایران. ابراهیم ایزانلو دانش آموخته سطح۳، رشته ادبیات عربی، مدرسه علمیه نواب، مشهد- ایران. مهدی رضایی مدیر گروه علمی سطح۴ رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد - ایران. Journal Article 2026 01 07 در دانش صرف، اشتراک معنایی میان برخی ابواب مشهور ثلاثی مزید امری پذیرفته‌شده است؛ اما دقت در کاربستِ این افعال در متون فصیحی همچون قرآن کریم، نشان می‌دهد که انتخاب هر باب با هدفِ افادۀ ظرایف معناییِ متمایزی صورت گرفته و ترادفی در میان آن‌ها برقرار نیست. مسئلۀ اصلی پژوهش این است که با وجود اشتراک ظاهری در نامِ معنا، چه وجوهِ افتراقِ دلالی و کارکردی میان افعال هم‌ریشه در ابواب مختلف وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای (لغوی، ادبی و تفسیری)، ضمن گذر از تعاریف اولیۀ صرفی، به واکاوی لایه‌های معنایی پنهان و کارکردهای دقیق این ابواب پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اشتراک در نام معنا، لزوماً به معنای یکسانیِ دلالت نیست؛ چنان‌که در معنای «مبالغه»، میان ابواب مختلف سلسله‌مراتب شدت و ضعف (اعم و اخص) برقرار است. در معنای «مطاوعه»، برخلاف نگاه رایج، باب انفعال دلالت بر پذیرشِ تکوینی و بدون اختیار دارد، درحالی‌که این معنا در باب افتعال با نوعی تکلّف و اختیار همراه است. همچنین تحلیل‌های جستار نشان می‌دهد که «مشارکت» در ابواب مفاعله، تفاعل و افتعال از منظرِ نحوه‌ دخالت فاعلَین (یک‌سویه یا دوسویه بودنِ عاملیت) متفاوت است. در معنای «تکلّف» نیز، باب تفاعل بیشتر برای تظاهر (بدون رغبت قلبی) و باب تفعّل برای تحمل همراه با رغبت به کار می‌رود. نهایتاً در معنای «صیرورت»، باب افعال بیانگر تغییر جزئی و سایر ابواب نشان‌دهنده‌ دگرگونی ماهوی و کلی هستند. https://alr.journals.hozehkh.com/article_876_5f22bdfdfa150db4ba4d598de426cccd.pdf

مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 جلوه‌های التزام انسانی در سروده «الحرب و السلم» کاظم السماوی 73 103 878 10.22034/alr.2025.2556.1085 FA ایمان قنبری اقدم دانش آموخته دکتری، زبان و ادبیات عرب، دانشگاه رازی، کرمانشاه-ایران. یحیی معروف استاد گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه-ایران. Journal Article 2024 07 11 پرداختن به مسأله جنگ و صلح و آثار روانی و فیزیکی آن همواره موضوعی مورد بحث در دنیای شاعران متعهّد بوده است. در این سروده‌ها، شاعران می‌کوشند تصویری زنده از جنگ ارائه دهند و با قلم هنرمندانه خود آثار سوء این پدیده انسانی شوم را به تصویر بکشند و در پرتو بیان شاعرانه خویش مردم را از وقوع جنگ بر حذر دارند. در کنار مفهوم مذکور، به تصویر کشیدن دنیای سرشار از امید و آرزو در زمان صلح، دیگر هدف شاعران متعهد در این سروده-ها است. قصیده «الحرب و السلم» سروده کاظم السماوی، شاعر توانمند معاصر عراق است که شاعر در آن با نگاهی فرامرزی اوج دردمندی خود نسبت به وقوع جنگ و آثار و نتایج ویران‌گر آن در هر مرز و دیاری را نشان می‌دهد. وی در این سروده با هنرمندی تمام دو دنیای متفاوت از جنگ و صلح ارائه می‌دهد. بدین ترتیب که: نخست به بازنمایی تصاویر دردناکی از جنگ و آثار مخرب آن و نیز تعریض به عاملان آن و نیز اوضاع نابسامان مردم پس از جنگ می‌پردازد و ضمن پرداختن به برخی مضامین دیگر، در پایان مردم را به صلح و اتّحاد دعوت می‌کند و به بازگشت جنگ هشدار می‌دهد. نگارندگان در این جستار به دنبال آن بوده‌اند تا به شیوۀ توصیفی – تحلیلی، توانایی سماوی را در تصویرسازی دو پدیده جنگ و صلح به نمایش بگذارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد استفاده از واژگان و عباراتی مناسب، استفاده از نمادها، استعاره‌ها و عبارات کنایی از جمله عوامل ادبی مؤثّر در تصویر آفرینی موفق این سروده بوده است. https://alr.journals.hozehkh.com/article_878_be52b94fcfbff8c0934c94c2d3df496e.pdf

مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 برساخت آسیب‌های اجتماعی زنان در رمان یومیات مطلقه هیفاء بیطار بر اساس رویکرد چهارگانه الین شوالتر 104 130 879 10.22034/alr.2025.2543.1082 FA عزت ملا ابراهیمی استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران. علی اکبر رئیسی دانش آموخته دکتری رشته زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران. Journal Article 2024 06 26 ابعاد چهارگانه الین شوالتر، این فرصت را برای نقد نوشتارهای زنانه فراهم می‌آورد تا با اتکا بر آن بتوان جایگاه زنان و سنت نوشتاری آنها را در متون ادبی مورد بررسی قرار داد. هیفاء بیطار رمان‌نویس معاصر سوری رمان‌های قابل توجهی درباره مسائل زنان از خود به یادگار گذاشته و در آثارش از جمله داستان یومیات مطلقه اوضاع زنان جامعه سوریه را به تصویر کشیده است. از این‌رو پژوهش حاضر با روش تطبیقی- تحلیلی بر آن است تا با واکاوی رمان مورد نظر تصویر روشن‌تری از وضعیت زنان، ایده‌‌ها و آرمان‌های آنها بدست آورد. از یافته‌های تحقیق استنباط می‌شود که پرداختن به سطوح زیست‌شناختی، فرهنگی، روانی و زبانی مورد توجه این نویسنده بوده است. وی در کاربرد مؤلفه‌های زبانی مطابق با قواعد نوشتار زنانه عمل کرده و به تقویت گفتمان زنانگی پرداخته است. افزون بر آن مسائل مربوط به طلاق، ارتباط با مردان و ویژگی‌های مادرانه از نگاه روانی و توجه منتقدانه به تسلط تاریخی مردان بر زنان از منظر فرهنگی، انعکاس خاصی در متن روایی او داشته است. در زمینة مسائل زبانی و ساختاری نیز بسامد بالای واژگان زنانه، جملات کوتاه و جزئی‌نگری به متن داستانی او تشخّص ویژه‌ای بخشیده است. https://alr.journals.hozehkh.com/article_879_71d8c90a7570c059f9bccdc97bc127cd.pdf

مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 واکاوی تکنیک‌های جریان سیال ذهن در رمان نزوة الموتی اثر شاکر نوری 162 191 884 10.22034/alr.2026.3400.1114 FA آرمان محمدی رایگانی استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران-ایران. 0000-0002-9698-6569 Journal Article 2025 12 17 جریان سیال ذهن اصطلاحی روان‌شناسی است که وارد ادبیات گردید و به عنوان شیوۀ روایتی شناخته شد که نویسنده از آن‌ در رمان‌های روان‌شناسانه استفاده کرد و محتویات ذهن شخصیت‌های داستان را به کمک زاویه دید درونی برای مخاطب روایت می‌کرد. نزوة الموتی اثر شاکر نوری نویسندۀ عراقی است که موضوعی روان‌شناسانه دارد و شخصیت اصلی آن غرق در جهان درون خود است و نویسنده به کمک تکنیک‌های جریان سیال ذهن درون ذهن قهرمان داستان را برای مخاطب توصیف می‌کند. پژوهش حاضر می‌کوشد با روش توصیفی و تحلیلی و ارائۀ نمودار آماری بازتاب تکنیک‌های جریان سیال ذهن همچون تک‌گویی درونی، همزمانی، حدیث نفس و تداعی آزاد رؤیا را در این رمان بررسی کند و نقش آن‌ها در فرایند روایت حوادث داستان نشان دهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نوری به کمک تکنیک‌های ذکر شده و با تغییر مکرر زاویه دید از بیرونی به درونی به مخاطب این امکان را می‌دهد تا به شکل مستقیم وارد ذهن قهرمان داستان شود و از محتویات ذهن او و احساسات و اندیشه‌هایش آگاهی یابد و سیر حوادث داستان را از درون ذهن او دنبال کند و به نوعی در فرایند روایت داستان نقشی مثبت ایفا کند. https://alr.journals.hozehkh.com/article_884_5feabcbc5c564c741a12dea84980d5e1.pdf

مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 تحلیل تطبیقی سیر تطور برداشت‌های مفسران فریقین از پنج واژه غریب قرآنی (ولیجة، حفدة، هامدة، مشکاة، افک) با تکیه بر مبانی لغوی 131 161 883 10.22034/alr.2026.3499.1138 FA جمال فرزندوحی استادیار، گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه - ایران. عبدالله غلامی استادیار، گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه - ایران. علی حیدرپور دانش آموخته رشته الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه - ایران. Journal Article 2026 01 07 واژگان غریب قرآنی از مهمترین موضوعات و مسائل قرآن شناسی و قرآن پژوهی از آغاز نزول قرآن در میان زبان شناسان و مفسران بوده است. مفسّران غالباً با نگاهی تفصیلی و دقت بیشتر به این واژگان پرداخته اند تا کارکرد زبانی و تفسیری این واژگان را به طور شفاف بیان کنند. این مقاله در صدد است به بررسی پنج واژه غریب قرآنی در تفاسیر قران کریم وفرهنگ لغت عربی بپردازد. این تفاسیر به طور متنوع از تفاسیر شیعه و اهل تسنن و همچنین تفاسیر قدیم و جدید انتخاب شده است. هدف مقاله با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی، بررسی سیر تحول و تطور برداشت‌های تفسیری مفسران شیعه و اهل سنت از این پنج واژه، و تحلیل چگونگی استنباط و بسط مفهومی این واژگان در بستر تاریخ تفسیر، از آغاز تا دوره معاصر است. نتیجه نشان می دهد که تفاسیر ابتدایی غالباً کوتاه و به شکل مصداقی به تبیین معنای واژگان و تفاسیر میانی با پختگی بیشتر و تفاسیر جدید با بیان جنبه های تازه و ظرافت بیشتر معنای واژگان مورد نظر را تبیین کرده اند. تفاسیر اهل تسنن غالباً با محوریت روایات و تفاسیر شیعه با محوریت روایات و بافت و سیاق آیات قرآنی به تبیین معنای واژگان پرداخته‌اند. بررسی فرهنگ‌های لغت عربی نیز نشان می‌دهد که این واژگان از ریشه‌های معنایی مشترکی چون «دخول»، «سرعت در خدمت»، «خاموشی و سکون»، «محفظه نور» و «واژگون‌سازی حقیقت» برخوردارند که سیر تطوّر معنای تفسیری آنها بر همین معانی استوار شده است. https://alr.journals.hozehkh.com/article_883_2046ab2542fd71ab81b4d0c03eb3db8d.pdf