مدرسه علمیه عالی نواب جستارهای ادب عربی 2676-7716 3 6 2026 01 21 تحلیل صرفی- معناشناختیِ وجوهِ افتراقِ دلالی در افعال هم‌ریشۀ ثلاثی مزید (با تمرکز بر افعال پرکاربرد) 52 72 876 10.22034/alr.2026.3508.1140 FA علی اکبری طلبه سطح۴ رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد-ایران. ابراهیم ایزانلو دانش آموخته سطح۳، رشته ادبیات عربی، مدرسه علمیه نواب، مشهد- ایران. مهدی رضایی مدیر گروه علمی سطح۴ رشته ادبیات عربی با گرایش ترجمه بلاغی، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد - ایران. Journal Article 2026 01 07 در دانش صرف، اشتراک معنایی میان برخی ابواب مشهور ثلاثی مزید امری پذیرفته‌شده است؛ اما دقت در کاربستِ این افعال در متون فصیحی همچون قرآن کریم، نشان می‌دهد که انتخاب هر باب با هدفِ افادۀ ظرایف معناییِ متمایزی صورت گرفته و ترادفی در میان آن‌ها برقرار نیست. مسئلۀ اصلی پژوهش این است که با وجود اشتراک ظاهری در نامِ معنا، چه وجوهِ افتراقِ دلالی و کارکردی میان افعال هم‌ریشه در ابواب مختلف وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای (لغوی، ادبی و تفسیری)، ضمن گذر از تعاریف اولیۀ صرفی، به واکاوی لایه‌های معنایی پنهان و کارکردهای دقیق این ابواب پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اشتراک در نام معنا، لزوماً به معنای یکسانیِ دلالت نیست؛ چنان‌که در معنای «مبالغه»، میان ابواب مختلف سلسله‌مراتب شدت و ضعف (اعم و اخص) برقرار است. در معنای «مطاوعه»، برخلاف نگاه رایج، باب انفعال دلالت بر پذیرشِ تکوینی و بدون اختیار دارد، درحالی‌که این معنا در باب افتعال با نوعی تکلّف و اختیار همراه است. همچنین تحلیل‌های جستار نشان می‌دهد که «مشارکت» در ابواب مفاعله، تفاعل و افتعال از منظرِ نحوه‌ دخالت فاعلَین (یک‌سویه یا دوسویه بودنِ عاملیت) متفاوت است. در معنای «تکلّف» نیز، باب تفاعل بیشتر برای تظاهر (بدون رغبت قلبی) و باب تفعّل برای تحمل همراه با رغبت به کار می‌رود. نهایتاً در معنای «صیرورت»، باب افعال بیانگر تغییر جزئی و سایر ابواب نشان‌دهنده‌ دگرگونی ماهوی و کلی هستند. https://alr.journals.hozehkh.com/article_876_5f22bdfdfa150db4ba4d598de426cccd.pdf